8). Tipa Leciono (Continued)

New Words :

To burst (intr)	krev/-i		desk	pupitr/-o
To be correct (opinion,behavior)	prav/-i	Pravda*	detention	reten/-o
to cry out	kri/-i		homework	hejmtask/-o
To be sorry, To apologise	pardonpet/-i		line	lini/-o
To forget	forges/-i		paper	paper/-o
To interupt	interromp/-i		pen	plum/-o	F : plume
To knockout	nokaŭt/-i		sea	mar/-o	E : maritime
To pant	anhel/-i		Venus (planet)	Venuso
To pass, spend time	pas/-i		west	okcident/-a
To stutter, stammer	balbut/-i		early	fru/-a	G: früh
To wait for	atend/-i	F : attendre	typical	tip/-a
affair, matter, business	afer/-o		crudely	krud/-e
Australia	Aŭstralio		well, well then	nu
bus	bus/-o

*Russian newspaper Pravda (meaning 'Truth')

9).La Nessbesto

La tasko de scienco estas klarigo de ĉio, kio okazas sur la tero. Feliĉe oni ankoraŭ ne komprenas ĉion ĉar se oni fakte komprenas ĉion oni baldaŭ enuos.

Ĉi tie mi havas liston de kelkaj misteroj. Mi diskutos ilin and poste sugestos eblan klarigon.

a). La Nessbesto

En multaj lagoj tra la mondo loĝas onidire monstrojn. Al ni la plej bone konata estas la monstro kiu loĝas en Lago Ness en Skotlando. Tamen similaj bestoj verŝajne loĝas en Kanado, Usono, Japanujo, Islando kaj eĉ Aŭstralio (tie mi supozas marsupia specio!). Ĝis nun oni neniam kaptis tian beston sed ofte oni kaptis aŭ pretendis kapti fotojn.

En Kanado en lago Okanagan loĝas onidire besto nomita Ogopogo. Ĝi estis fotita dum 1968 kaj kompare de la grandeco de la arboj sur la malproksima bordo de la lago oni povis kalkuli ke la besto havis longon da sesdek futoj. Alia kanada besto Manipago aperis antaŭ dek sep sendependaj atestantoj. Tiam ĝi havis kun si kunulon kaj idon.

En Japanujo S-ro Matsubara gajnis premion da 100,000 enoj por la unua foto de la monstro Issie. Supozeble oni kontrolis la foton zorge antaŭ ol oni donis la monon al li!

La nessbesto estis fotografita unuafoje dum 1933 kaj poste pli kaj pli klare dum 1934 kaj 1936. Dum 1960 sudafrikano S-ro Dinsdale uzis kameron por kapti movantan filmon. Ĉi tiu kontroliĝis de la spionado-servo de la Reĝa Flugarmeo kaj ili decidis ke la filmo estis aŭtentika t.e. filmo de io de longo proksimume sesdek futojn, kio naĝis rapide (po 10 mejlojn hore). Kompreneble ĝi ne simple drivis je tiu rapideco. Efektive trimil homoj pretendis, ke ili vidis la Nessbeston.

Nur du eblecoj eblas- la monstro vivas aû ĝi ne vivas.

Se ĝi ne ekzistas - kion multaj vidis? Kompreneble multaj filmoj estas mistifikoj. Iufoje oni verŝajne vidis boaton, grandan fokon, flosantajn arbojn kaj alian rubaĵon. Se putriĝanta organika materio formas gasvezikon ĉe la fundo de la lago, la veziko estas malgranda pro la premego sed kiam ĝi atingos la surfacon ĉar la premo estas pli malgranda la veziko dilatos kaj kaŭzos ondon. Ĉu ĉi tiu klarigas la aferon?

Aliflanke eble la monstro ja vivas. Kial oni ne kaptis ĝin? La lago estas tre longa (24 mejlojn) kaj tre profunda (2000 futojn) - do trovi eĉ sesdekfuta besto similas al trovi kudrilon en fojnamaso.

Tamen Petro Scott, la filo de Scott de la Antarkto kaj fama sciencisto mem, iam estro de la mondkonata birdazilo ĉe Slimbridge, konsideris ke Nessbesto eble fakte loĝas en la lago. Li akiris sufice bonajn radarreflektojn por konvinki sin ke granda movanta objekto troviĝas ĉe la fundo de la lago. Li eĉ donis plenan zoologian nomon al Nessbesto, Nessiteros rhombopteryx.

Ĉu eblas ke grandega besto, nekonita al scienco, povas loĝi en la lago? En 1938 fiŝkaptistoj kaptis fiŝon, celakanto, kiu, laŭ sciencistoj, malaperis antaŭ 300 millionoj da jaroj. Tamen ĝi ankoraŭ vivas ĉe grandega profundeco de la oceano. Dum 1976 la Usona mararmeo kaptis grandan ŝarkon, nekonitan antaŭe, kun longo da dek kvin futoj- apenaŭ fokseno! Antaŭ kelkaj monatoj mi rigardis je la televido novan filmon de vivanta megabuŝo, kiel oni nomis ĝin. Se Nessbesto vivas ĝi verŝajne similas al dinosaŭro. Sur la insulo Komodo en Indonezio oni eltrovis en 1912 lacerton kun longo da pli ol dek futoj - preskaŭ malgranda dinosaûro! Eble en la granda profundeco de lago - kiu scias?

New Words :

to claim	pretend/-i *		minnow (fish)	foksen/-o
to convince	konvink/-i		monster	monstr/-o
to count, calculate	kalkul/-i		mystery	mister/-o
to dilate, expand	dilat/-i		navy	mararme/-o	'sea army'
to discuss	diskut/-i		needle	kudril/-o
to drift	driv/-i		ocean	ocean/-o
to float	flos/-i	E : flotsam	radar	radar/-o
to mystify	mistifik/-i		reflection	reflekt/-o
to rot	putr/-i	E : putrify	rumour, hearsay	onidir/-o	'one says'
to sew	kudr/-i		rubbish	rubaĵ/-o
air force	flugarme/-o	'flying army'	sanctuary, reserve	azil/-o
Antarctica	Antarkto		seal (animal)	fok/-o
bottom	fund/-o	E : fundamental	shark	ŝark/-o
bubble, blister	vezik/-o	E : vessicant	spy	spion/-o	E: espionage
camera (movie)	kamer/-o		surface	surfac/-o
coelacanth (fish)	celakant/-o		television	televid/-o
companion	kunul/-o	'with person'	yen (currency)	en/-o
gas	gas/-o		authentic	aŭtentik/-a
hay	fojn/-o		deep	profund/-a	E : profound
haystack	fojnamas/-o		organic	organik/-a
Indonesia	Indonezio		independent	sendepend/-a
lizard	lacert/-o		marsupial	marsupi/-a
material	materi/-o

* False friend- does not mean 'to pretend' (which is ŝajnigi)

b). La Pilkegoj de Kostariko

Kostariko estas lando en Centra Ameriko. Ĝi kovriĝas de densa arbaro kaj ĝia ĉefa eksportaĵo estas bananoj. Dum la tridekaj jaroj kiam oni senarbigi areon ĉe Diquis por planti novajn bananarbustojn* ili trovis la sferojn. Milojn da sferoj kun diametroj de kelkaj coloj al ok futoj, kun pezoj de kelkaj funtoj al dek ses anglaj tunoj. Ĉiu estas preskaŭ perfekta sfero, tiel glata kaj simetria ke oni devis fari ĝin per mekanika helpo kaj ne simple mane. Ili estis el granito kiu originis en malproksimaj montoj. Doktoro Lothrop de la Universitato de Harvard sugestis pro potaĵeroj trovitaj en la sama tavolo ke la sferoj devenis dum la deksesa jarcento.

Por fabriki ilin oni devis akiri kubon de ŝtono, fari ŝablonon kaj malrapide glatigi ilin per frotado kun aliaj ŝtonoj kaj sablo. Ĉu la primitivaj homoj, kiuj loĝis tie tiam faris tiujn artfaraĵojn kaj se jes - kiel?

La fama verkisto Erich von Daniken sugestis ke tio neeblis al la lokanoj kaj la sferoj devis origini de eksterteruloj. Li ankaŭ proponis simile por la linioj ĉe Nazca en Peruo. Certe estas malfacile por kompreni kial la lokanoj faris tiom de bonegajn sferojn. Supozeble la sferoj havis religian signifon. Eble ili reprezentis planedojn kaj iliaj fabrikintoj adoris la sunon, la lunon aŭ aliajn ĉielajn korpojn. Kompreneble en Egiptujo homoj faris grandegajn laborojn por religio (ĉifoje ili konstruis piramidojn por la religio de la faraono.) Ĝis nun la sferoj de Kostariko restadas arkeologia mistero kaj la lokanoj trovadas pliajn en la koto de la Diquis delto.

* Bananas do in fact grow on a bush and not a tree

New Words :

to export	eksport/-i		inch	col/-o
to rub	frot/-i		level, stratum	tavol/-o
to originate	origin/-i		Peru	Peruo
to plant	plant/-i		pharaoh	faraon/-o
to worship	ador/-i		pot	pot/-o
to write (a book etc), compose	verk/-i		pottery	potaĵ/-o
archaeology	arkeologi/-o		pyramid	piramid/-o
area	are/-o		religion	religi/-o
ball	pilk/-o		sand	sabl/-o	F: sable
body	korp/-o	E : corporal	template	ŝablon/-o
bush	arbust/-o		work of art	artfaraĵ/-o
Costa Rica	Kostariko		dense	dens/-a
cube	kub/-o		mechanical	mekanik/-a
delta (of river)	delt/-o		primitive	primitiv/-a
Egypt	Egiptujo		smooth	glat/-a
extraterrestial	eksterterul/-o		symmetrical	simetri/-a
granite	granit/-o